'ki' aur 'kee' me antar

’कि’ और ’की’ में अंतर-

	कि	की
१.	’कि’ एक योजक शब्द है, अर्थात दो वाक्यों को जोड़ता है। जैसे – उसने कहा था कि वह घर पर मिलेगा।	’की’ एक संबंध कारक है जो वाक्य में दो शब्दों में संबंध बताता है जैसे – राधा की किताब गुम गई है।
२.	’कि’ के पहले क्रिया शब्द आता है।	’की’ के पहले संज्ञा या सर्वनाम शब्द आते हैं।
३.	’कि’ के बाद संज्ञा या सर्वनाम शब्द आते हैं।	’ की ’ के बाद स्त्रीलिंग संज्ञा शब्द आते हैं।
४.	अन्य शब्दों से मिलकर दूसरे योजक शब्द जैसे जबकि, क्योंकि, हालांकि, ताकि आदि बनाता है।	’की’ सर्वनाम शब्दों से मिलकर आपकी, सबकी, उनकी, किनकी, किसकी आदि शब्द बनाते हैं।
५	दो वस्तुओं मेम किसी एक का चुनाव करने के लिए भी ’ कि’ का प्रयोग होता है। जैसे आम लोगे कि केला   या चाय पियोगे कि कॉफ़ी	’की’ का प्रयोग भूतकाल की क्रिया के रूप में भी होता है। जैसे- राम ने लंका में चढ़ाई की।

surdas ka jeevaparichay in brief

xÉÔUSÉxÉ

xÉÔUSÉxÉ pÉÎYiÉ rÉÑaÉ Måü mÉëqÉÑZÉ MüÌuÉ WæÇû| rÉå xÉaÉÑhÉ pÉÎYiÉ kÉÉUÉ Måü M×üwhÉ pÉÎYiÉ MüÉurÉ mÉUÇmÉUÉ Måü mÉëqÉÑZÉ MüÌuÉrÉÉåÇ qÉåÇ xÉå LMü WæÇû|  xÉÔU pÉYiÉ MüÌuÉ AÉæU M×üwhÉ Måü EmÉÉxÉMü jÉåû| M×üwhÉ Måü mÉëÌiÉ ElÉMüÐ pÉÎYiÉ mÉëåqÉ xÉå pÉUÏ jÉÏ| xÉÔUSÉxÉ lÉå AmÉlÉå MüÉurÉ qÉåÇ AmÉlÉå AUÉkrÉ Måü mÉëÌiÉ mÉëåqÉ mÉëMüOû MüUlÉå Måü ÍsÉL ElÉMåü ÃmÉ, UÇaÉ, urÉÎYiÉiuÉ, mÉËUuÉåzÉ, Ì¢ürÉÉ-MüsÉÉmÉ, sÉÏsÉÉ, AÉÌS  MüÉ ÍcɧÉhÉ xÉWûeÉ ÃmÉ xÉå ÌMürÉÉ Wæû|

ÌuÉÍpÉllÉ ÌuɲÉlÉÉåÇ Måü qÉiÉÉlÉÑxÉÉU xÉÔUSÉxÉ MüÉ eÉlqÉ 1478 D. qÉåÇ WÒûAÉ| eÉlqÉ xjÉÉlÉ qÉjÉÑUÉ AÉæU AÉaÉUÉ Måü oÉÏcÉ aÉFbÉÉOû  rÉÉ xÉÏWûÏ lÉÉqÉMü xjÉÉlÉ oÉiÉÉrÉÉ eÉÉiÉÉ Wæû| ElÉMüÐ qÉ×irÉÑ MüÐ ÌiÉÍjÉ MüÉ AlÉÑqÉÉlÉ  1581 xÉå 1584 Måü oÉÏcÉ sÉaÉÉrÉÉ eÉÉiÉÉ Wæû| rɱÌmÉ rÉå xÉqÉrÉ ÌlÉÎzcÉiÉ lÉWûÏÇ WæÇû| xÉÔUSÉxÉ eÉlqÉ xÉå WûÏ AÇkÉå jÉå AÉæU NûWû xÉÉsÉ MüÐ EqÉë qÉåÇ bÉU NûÉåÄQûMüU oÉëeÉ qÉåÇ UWûlÉå sÉaÉå| rÉWûÏÇ ElÉMüÐ qÉÑsÉÉMüÉiÉ (pÉåÇOû)xuÉÉqÉÏ uÉssÉpÉÉcÉÉrÉï xÉå WÒûD|

ExÉ xÉqÉrÉ eÉoÉ SåzÉ qÉåÇ UÉeÉlÉÏÌiÉMü EjÉsÉ-mÉÑjÉsÉ qÉcÉÏ jÉÏ iÉoÉ pÉÎYiÉMüÉsÉ Måü MüÌuÉrÉÉåÇ lÉå SåzÉ Måü xÉÉqÉÉlrÉ eÉlÉ MüÉå lÉD ÌSzÉÉ SålÉå qÉåÇ qÉWû¨uÉmÉÔhÉï pÉÔÍqÉMüÉ ÌlÉpÉÉD jÉÏÌlÉlÉ MüÌuÉrÉÉåÇ lÉå eÉlÉ pÉÉwÉÉAÉåÇ(AÉqÉ sÉÉåaÉÉåÇ MüÐ pÉÉwÉÉ) MüÉå AmÉlÉå MüÉurÉ MüÉ AÉkÉÉU oÉlÉÉrÉÉ| xÉÔUSÉxÉ pÉÏ CxÉÏ mÉUÇmÉUÉ qÉåÇ AÉaÉå oÉÄRåû|  ElWûÉåÇlÉå LMü AÉkÉÑÌlÉMü ÌWûlSÏ pÉÉwÉÉ ‘oÉëeÉpÉÉwÉÉ’ MüÉ mÉërÉÉåaÉ AmÉlÉå MüÉurÉ qÉåÇ ÌMürÉÉ| ElÉMüÐ UcÉlÉÉLÆ AÉqÉ pÉÉwÉÉ qÉåÇ jÉÏ, ElÉqÉåÇ aÉårÉiÉÉ jÉÏ, oÉëeÉpÉÉwÉÉ MüÐ sÉÉåMüxÉÇxM×üÌiÉ MüÉ xÉqÉÉuÉåzÉ jÉÉ iÉjÉÉ ÌuÉÍpÉllÉ UxÉÉåÇ Måü mÉërÉÉåaÉ lÉå CÌiÉWûÉxÉ qÉåÇ ElWåÇû ÌuÉÍzÉwOû xjÉÉlÉ mÉëSÉlÉ ÌMürÉÉ Wæû|

xÉÔUSÉxÉ lÉå SÉåWûÉ, UÉåsÉÉ, xÉÉåUPûÉ, cÉÉæmÉÉD, xÉuÉærrÉÉ, MüÌuɨqÉ MÑÇüQûÍsÉrÉÉð AÉÌS MüÉ mÉërÉÉåaÉ xuÉcNÇûS ÃmÉ xÉå ÌMürÉÉ Wæû|

‘xÉÔUxÉÉaÉU’ ClÉMüÐ LMü mÉëqÉÑZÉ UcÉlÉÉ Wæû| ÎeÉlÉMüÉå MÑüNû ÌuÉSèuÉÉlÉ qÉWûÉMüÉurÉ MüÉ SeÉÉï pÉÏ SåiÉå WæûÇ AÉæU MÑüNû CxÉå aÉÏiÉÉiqÉMü qÉWûÉMüÉurÉ MüWûiÉå WæÇû|

sÉÏsÉÉ¢üqÉ Måü AlÉÑxÉÉU xÉÔUxÉÉaÉU MüÉå xÉÉiÉ pÉÉaÉÉåÇ qÉåÇ oÉÉðOûÉ aÉrÉÉ Wæû- 1. ÌuÉlÉrÉ Måü mÉS, 2. oÉÉsÉsÉÏsÉÉ, 3. uÉ×lSÉuÉlÉ sÉÏsÉÉ, 4. qÉÉkÉÑrÉï sÉÏsÉÉ, 5. qÉjÉÑUÉsÉÏsÉÉ. 6. SèuÉÉËUMüÉ sÉÏsÉÉ AÉæU  7. AuÉiÉÉU sÉÏsÉÉ

xÉÔUSÉxÉ MüÐ ZrÉÉÌiÉ aÉÏiÉMüÉU Måü ÃmÉ qÉåÇ pÉÏ UWûÏ Wæû| rÉå qÉÉlÉÉ eÉÉiÉÉ Wæû ÌMü xÉÔU Måü AÍkÉMüÉÇzÉ mÉS mÉëaÉÏiÉÉiqÉMü rÉÉ ÍsÉËUMüsÉ WæÇû|

xÉÔU uÉÉixÉsrÉ AÉæU mÉëåqÉ Måü MüÌuÉ WæÇû| ElÉMüÐ UcÉlÉÉAÉåÇ qÉåÇ eÉWûÉð M×üwhÉ MüÉ oÉcÉmÉlÉ xÉeÉÏuÉ WûÉå EPûiÉÉ Wæû uÉWûÏÇ UÉkÉÉ-M×üwhÉ mÉëåqÉ MüÉ pÉÏ qÉlÉÉåWûU ÍcɧÉhÉ ÍqÉsÉiÉÉ Wæû| xÉÔU MüÉ qÉlÉ aÉÉðuÉÉå qÉåÇ oÉxÉiÉÉ jÉÉ AÉæU ElWûÉåÇlÉå aÉÉðuÉ MüÐ mÉëM×üÌiÉ MüÉ oÉÄQûÉ WûÏ ASèpÉÑiÉ ÍcɧÉhÉ ÌMürÉÉ Wæû|

xÉÔU Måü mÉSÉåÇ qÉåÇ uÉÉixÉsrÉ uÉhÉïlÉ MüÉ AmÉlÉÉ xjÉÉlÉ Wæû ÎeÉxÉMüÉå SåZÉMüU ClÉMåü eÉlqÉÉÇkÉ WûÉålÉå mÉU zÉÇMüÉ WûÉåiÉÏ Wæû|

ESÉ. 1. rÉzÉÉåSÉ WûËU mÉÉsÉlÉå fÉÑsÉÉuÉiÉ|

        WûsÉUÉuÉæ SÒsÉUÉD qÉsWûÉuÉæ eÉÉåC xÉÉåC aÉÉuÉæ||

     2. MüU mÉaÉ aÉÌWû AÆaÉÑPûÉ qÉÑZÉ qÉåsÉiÉ|

     3. WûËU ÌMüsÉMüiÉ eÉxÉÉåSÉ MüÐ MüÌlÉrÉÉ|

 4. xÉÉåÍpÉiÉ MüU lÉuÉlÉÏiÉ ÍsÉL|

     bÉÑOûÂlÉ cÉsÉiÉ UålÉÑ iÉlÉ qÉÇÌQûiÉ qÉÑZÉ SÍkÉ sÉåmÉ ÌMüL||

5. qÉærrÉÉ qÉÉåÌWû SÉF oÉWÒûiÉ ÎZÉeÉÉuÉiÉ

xÉÔU Måü MüÉurÉ qÉåÇ UÉkÉÉ:

oÉÔfÉiÉ zrÉÉqÉ MüÉælÉ iÉÔ aÉÉåUÏ?

MüWûÉð UWûiÉ MüÉMüÐ Wæû oÉåOûÏ, SåZÉÏ lÉÌWÇû MüWÕðû oÉëeÉZÉÉåUÏ|

xÉÔUSÉxÉ MüÐ mÉëqÉÑZÉ UcÉlÉÉLÆ xÉÔUxÉÉaÉU, xÉÔUxÉÉUÉuÉsÉÏ, xÉÉÌWûirÉsÉWûUÏ, pÉëqÉUaÉÏiÉ, lÉsÉ-SqÉrÉliÉÏ, orÉÉWûsÉÉå, xÉÔU-mÉŠÏxÉÏ, aÉÉåuÉkÉïlÉsÉÏsÉÉ , mÉëÉhÉmrÉÉUÏ AÉÌS WæÇû|

CxÉ mÉëMüÉU WûqÉ SåZÉiÉå WæÇû ÌMü xÉÔU Måü MüÉurÉ mÉëåqÉ pÉÌ£ü xÉå AÉåiÉmÉëÉåiÉ WæÇû| M×üwhÉ MüÐ oÉÉsÉsÉÏsÉÉ MüÉ ÍcɧÉhÉ WûÉå rÉÉ UÉxÉsÉÏsÉÉ MüÉ xÉuÉï§É mÉëåqÉ MüÉ WûÏ xÉÉqÉëÉerÉ Wæû| oÉÉsÉ qÉlÉÉåÌuÉ¥ÉÉlÉ MüÐ aÉWûUÏ mÉMüÄQû xÉÔUSÉxÉ MüÉå jÉÏ| ElWûÉåÇlÉå oÉÉsÉ CcNûÉAÉåÇ MüÉ oÉWÒûiÉ MüÐ oÉÉUÏMüÐ xÉå ÍcɧÉhÉ ÌMürÉÉ Wæû| rÉzÉÉåSÉ MüÉ M×üwhÉ mÉëåqÉ WûÉå rÉÉ aÉÉåÌmÉrÉÉåÇ MüÉ xÉpÉÏ MüÉ uÉhÉïlÉ AÉÆZÉåÇ lÉqÉ MüU SålÉå uÉÉsÉÉ Wæû| xÉÔU Måü mÉëM×üÌiÉ ÍcɧÉhÉ xÉå mÉÔUÉ oÉëeÉ ÌlÉZÉU MüU xÉÉqÉlÉå AÉiÉÉ Wæû|

xÉÔUSÉxÉ Måü ÌoÉlÉÉ ÌWûlSÏ MüÉurÉ MüÉ AÎxiÉiuÉ AmÉÔhÉï xÉÉ mÉëiÉÏiÉ WûÉåiÉÉ Wæû|

apathit gadyansh - aatmavishvas

प्रश्न : नीचे दिए अपठित गद्यांश को पढ़कर पूछे गए प्रश्नों के उत्तर दीजिए | 

AmÉlÉå ÌuÉcÉÉUÉåÇ, qÉÔsrÉÉåÇ AÉæU AÉSzÉÉåïÇ Måü xÉÉjÉ ZÉÑS mÉU pÉUÉåxÉÉ UZÉlÉÉ AÉiqÉÌuÉzuÉÉxÉ MüWûsÉÉiÉÉ Wæû| AÉiqÉÌuÉzuÉÉxÉ eÉÏuÉlÉ qÉåÇ AÉaÉå oÉÄRûlÉå Måü ÍsÉL LMü qÉWûiuÉmÉÔhÉï rÉÇ§É MüÐ iÉUWû xÉWûÉrÉMü WûÉåiÉÉ Wæû| xuÉrÉÇ mÉU ÌuÉzuÉÉxÉ UZÉMüU AÉmÉ oÉÄQûÏ xÉå oÉÄQûÏ MüÌPûlÉÉCrÉÉåÇ xÉå oÉÉWûU ÌlÉMüsÉ xÉMüiÉå WæÇû| OæûaÉÉåU lÉå ÍsÉZÉÉ Wæû ÌMü pÉÉåU Måü mÉWûsÉå AÇkÉåUå qÉåÇ aÉÉlÉÉ aÉÉlÉå uÉÉsÉÏ ÍcÉÌÄQûrÉÉ MüÉå WûÉålÉå uÉÉsÉå EeÉÉsÉå mÉU mÉÔhÉï ÌuɵÉÉxÉ WûÏ iÉÉå  Wæû|  xÉpÉÏ kÉqÉÉåïÇ qÉåÇ rÉWûÏ xÉÏZÉ ÍqÉsÉiÉÏ Wæû ÌMü WûqÉåÇ ZÉÑS mÉU AÉæU mÉëpÉÑ mÉU pÉUÉåxÉÉ UZÉlÉÉ cÉÉÌWûL| WûqÉ MüD oÉÉU sÉÉåaÉÉåÇ MüÉå rÉWû pÉÏ MüWûiÉå xÉÑlÉiÉå WæÇû ÌMü eÉÉå AmÉlÉÏ qÉSS xuÉrÉÇ MüUiÉÉ Wæû pÉaÉuÉÉlÉ pÉÏ ExÉÏ MüÐ qÉSS MüUiÉå WæÇû| CxÉÍsÉL WûqÉåÇ xÉSæuÉ AmÉlÉå FmÉU ÌuÉzuÉÉxÉ MüU xÉWûÏ xÉqÉrÉ mÉU AmÉlÉÉ MüÉrÉï MüUlÉÉ cÉÉÌWûL| mÉËUuÉiÉïlÉ eÉÏuÉlÉ MüÉ ÌlÉrÉqÉ Wæû AÉæU AÉiqÉÌuÉzuÉÉxÉ WûU lÉL mÉËUuÉiÉïlÉ MüÉå xuÉÏMüÉU MüU WûqÉåÇ AÉaÉå oÉÄRûÉiÉÉ Wæû|

Mü) AÉiqÉÌuÉzuÉÉxÉ YrÉÉ Wæû?

ZÉ) AÉiqÉÌuÉzuÉÉxÉ YrÉÉåÇ ÄeÉÃUÏ Wæû?ÌuÉxiÉÉU xÉå ÍsÉÎZÉL|(50 zÉoSÉåÇ qÉåÇ)

aÉ) kÉqÉï WûqÉåÇ YrÉÉ ÍxÉZÉÉiÉå Wæû?

bÉ) AÉmÉlÉå AmÉlÉå eÉÏuÉlÉ qÉåÇ ÌMüxÉ iÉUWû Måü mÉËUuÉiÉïlÉ SåZÉå Wæû? 100 zÉoSÉåÇ qÉåÇ ÌuÉxiÉÉU xÉå ÍsÉÎZÉL|

Xû) ZÉÉsÉÏ xjÉÉlÉ pÉËUL|

A)  _______ qÉåÇ aÉÉlÉÉ aÉÉlÉå uÉÉsÉÏ ÍcÉÌÄQûrÉÉ MüÉå WûÉålÉå uÉÉsÉå EeÉÉsÉå mÉU __________ WûÉåiÉÉ Wæû|

B) eÉÉå AmÉlÉÏ qÉSS ________ MüUiÉÉ Wæû,_________ pÉÏ ExÉÏ MüÐ qÉSS MüUiÉå WæÇû|

cÉ) aÉSèrÉÉÇzÉ qÉåÇ AÉL xÉÇ¥ÉÉ zÉoSÉåÇ MüÐ xÉÔcÉÏ oÉlÉÉMüU 5 zÉoSÉåÇ xÉå uÉÉYrÉ UcÉlÉÉ MüÐÎeÉL|

Nû) CxÉ aÉSèrÉÉÇzÉ MüÉå EÍcÉiÉ zÉÏwÉïMü SÏÎeÉL|

shabd vichaar

zÉoS – ÌuÉcÉÉU

uÉhÉÉåïÇ MüÉ LåxÉÉ xÉqÉÔWû ÎeÉxÉMüÉ MüÉåD AjÉï WûÉå, zÉoS MüWûsÉÉiÉÉ Wæû|

zÉoSÉåÇ Måü pÉåS: zÉoSÉåÇ Måü pÉåS ÌlÉqlÉÍsÉÎZÉiÉ WæÇû|

1.    xÉëÉåiÉ rÉÉ EimÉÎiiÉ Måü AÉkÉÉU mÉU(words based on source or origin)

A) iÉixÉqÉ zÉoS: eÉÉå zÉoS xÉÇxM×üiÉ pÉÉwÉÉ xÉå ÌWûlSÏ qÉåÇ ÌoÉlÉÉ mÉËUuÉiÉïlÉ Måü AÉ aÉL|

eÉæxÉå-  AÉ´ÉrÉ, kÉærÉï, SÒoÉïsÉ, lÉ×irÉ, MüÉrÉï, MüqÉï, xÉirÉ, UÉÌ§É EŠ, aÉ×Wû AÉÌS

B) iÉSèpÉuÉ zÉoS: iÉSèpÉuÉ MüÉ AjÉï Wæû ExÉxÉå EimÉllÉ rÉÉ ÌuÉMüÍxÉiÉ| AjÉÉïiÉ LåxÉå zÉoS eÉÉå xÉÇxM×üiÉ xÉå ÍsÉL aÉL Wæû mÉU ÌWÇûSÏ qÉåÇ ElÉMüÉ ÃmÉ oÉSsÉ aÉrÉÉ Wæû|

eÉæxÉå:

iÉixÉqÉ	iÉSèpÉuÉ
A´ÉÑ	AÉÆxÉÔ
SÇQû	QÇûQûÉ
AÎalÉ	AÉaÉ
cÉÇSì	cÉÉðS
kÉærÉï	kÉÏUeÉ
zÉiÉ	xÉÉæ
MüqÉï	MüÉqÉ

C)   SåzÉeÉ zÉoS: ÌWÇûSÏ pÉÉwÉÉ qÉåÇ mÉërÉÉåaÉ WûÉålÉå uÉÉsÉå uÉå zÉoS eÉÉå SåzÉ qÉåÇ oÉÉåsÉÏ eÉÉlÉå uÉÉsÉÏ ÌuÉÍpÉllÉ pÉÉwÉÉAÉåÇ AÉæU oÉÉåÍsÉrÉÉåÇ xÉå AÉL WæÇû SåzÉeÉ zÉoS MüWûsÉÉiÉå WæÇû|

eÉæxÉå:- sÉMüÄQûÏ    ÎZÉÄQûMüР      ZÉÍsÉWûÉlÉ      UÉåOûÏ          MüxÉUiÉ

      RûÉðcÉÉ      fÉÉÄQÔû          WÒûYMüÉ         pÉÉiÉ          eÉÔiÉÉ AÉÌS

D)   ÌuÉSåzÉÏ zÉoS: ÌWÇûSÏ pÉÉwÉÉ qÉåÇ mÉërÉÉåaÉ WûÉålÉå uÉÉsÉå uÉå zÉoS ESÕï, AÇaÉëåÄeÉÏ, AUoÉÏ, TüÉUxÉÏ , mÉÑiÉïaÉÉsÉÏ AÉÌS ÌuÉSåzÉÏ pÉÉwÉÉAÉåÇ xÉå AÉL WæÇû, ÌuÉSåzÉÏ zÉoS MüWûsÉÉiÉå WæÇ|

eÉæxÉå:

AUoÉÏ	ÄTüÉUxÉÏ	AÇaÉëåÄeÉÏ	iÉÑMüÏï	mÉziÉÉå	mÉÑiÉïaÉÉsÉÏ
AÄeÉoÉ	AÉqÉSlÉÏ	mÉålÉ	MæÇücÉÏ	aÉÑhQûÉ	ÌmÉxiÉÉæsÉ
iÉUYMüÏ	xÉUSÉU	MüsÉåYOûU	oÉWûÉSÒU	mÉOûÉZÉÉ	oÉÉsOûÏ
lÉiÉÏeÉÉ	TüËUziÉÉ	xMÔüsÉ	SUÉåaÉÉ	pÉÄQûÉxÉ	MüqÉÏÄeÉ
UÉrÉ	cÉÉSU	mÉÑÍsÉxÉ	iÉÉåmÉ	WûÄQûoÉÄQûÏ	MülÉïsÉ
WûMü	eÉsÉåoÉÏ	ÌOûMüOû	sÉÉzÉ	AZÉUÉåOû	MüÉÄTüÏ
MÑüxÉÏï	mÉÉeÉÉqÉÉ	xÉÉCÌMüsÉ	MÑüUiÉÉ	ZÉUÉïOûÉ	AsÉqÉÉUÏ
AssÉÉWû	oÉÉËUzÉ	aÉÉQïû	cÉqqÉcÉ	QåûUÉ	AllÉÉlÉÉxÉ

2.  UcÉlÉÉ Måü AÉkÉÉU mÉU

A) ÃÄRû zÉoS: rÉå qÉÔsÉ zÉoS WûÉåiÉå WæÇû, ClWåÇû AÉæU NûÉåOåû pÉÉaÉ lÉWûÏÇ ÌMüL eÉÉ xÉMüiÉå WæÇû| eÉæxÉå : cÉÏiÉÉ, mɤÉÏ AÉÌS

B) rÉÉæÌaÉMü zÉoS: rÉå zÉoS ÃÄRû zÉoS qÉåÇ AlrÉ zÉoSÉÇzÉ sÉaÉÉMüU oÉlÉiÉå WæÇû| eÉæxÉå- uÉÉrÉÑrÉÉlÉ, lÉqÉMüÐlÉ, MÑüÃmÉ AÉÌS

C)  rÉÉåaÉÃÄRû zÉoS: rÉå zÉoS AmÉlÉå zÉÉÎoSMü AjÉï Måü AsÉÉuÉÉ ÌMüxÉÏ SÕxÉUå ÌuÉzÉåwÉ AjÉï Måü ÍsÉL mÉërÉÉåaÉ WûÉåiÉå WæÇû| eÉæxÉå- lÉÏsÉMühPû MüÉ AjÉï Wæû lÉÏsÉå aÉsÉå uÉÉsÉÉ mÉU pÉaÉuÉÉlÉ ÍzÉuÉ Måü ÍsÉL rÉWû zÉoS mÉërÉÉåaÉ WûÉåiÉÉ Wæû|

3.  mÉërÉÉåaÉ Måü  AÉkÉÉU mÉU

A)  ÌuÉMüÉUÏ zÉoS: eÉÉå zÉoS ÍsÉÇaÉ, uÉcÉlÉ, MüÉsÉ AÉÌS Måü AlÉÑxÉÉU oÉSsÉiÉå WæÇû|

Ø   xÉÇ¥ÉÉ

Ø   xÉuÉïlÉÉqÉ

Ø   ÌuÉzÉåwÉhÉ

Ø   Ì¢ürÉÉ

B)  AÌuÉMüÉUÏ zÉoS: eÉÉå zÉoS ÍsÉÇaÉ, uÉcÉlÉ, MüÉsÉ AÉÌS Måü AlÉÑxÉÉU oÉSsÉiÉå WæÇû|

Ø  Ì¢ürÉÉ ÌuÉzÉåwÉhÉ: kÉÏUå, eÉsSÏ, FmÉU AÉÌS|

Ø  xÉÇoÉÇkÉoÉÉåkÉMü: Måü FmÉU, Måü AÉaÉå AÉÌS|

Ø  xÉqÉÑŠrÉoÉÉåkÉMü: rÉÉ, AÉæU, YrÉÉåÇÌMü AÉÌS|

Ø  ÌuÉxqrÉÉÌSoÉÉåkÉMü: AUå!,      uÉÉWû!,  WûÉrÉ! AÉÌS|

4.  AjÉï Måü AÉkÉÉU mÉU

Ø  LMüÉjÉÏï zÉoS

Ø  AlÉåMüÉjÉÏï zÉoS

Ø  mÉrÉÉïrÉuÉÉcÉÏ zÉoS

Ø  ÌuÉmÉUÏiÉÉjÉÏï zÉoS

kriya

kavita Hastkalaa

WûxiÉMüsÉÉ

SÒÌlÉrÉÉ Wæû oÉWÒûUÇaÉÏ, UÇaÉÏlÉ Wæû MüsÉÉ,

ÌSZÉiÉÏ Wæû xÉÑÇSU , UÇaÉiÉÉ Wæû MüÉælÉ pÉsÉÉ|

SålÉå MüÉå CxÉÏ lÉrÉÉ ÃmÉ ,

eÉÑOûÉ UWûiÉÉ Wæû qÉiÉuÉÉsÉÉ|

      lÉeÉÉMüiÉ xÉå ÌmÉUÉåiÉÉ Wæû MüsmÉlÉÉ,

      eÉÑOûÉ UWûiÉÉ Wæû ÌSlÉpÉU MüsÉÉMüÉU,

      cÉÉyiÉÉ Wæû xÉeÉÏuÉ oÉlÉÉlÉÉ,

      ÌSsÉ MüÐ WûU LMü WûxÉUiÉ|

MüsmÉlÉÉAÉåÇ AÉæU WûxÉUiÉÉåÇ MüÉ

xÉÇaÉqÉ MüWûsÉÉiÉÏ Wæû, WûxiÉMüsÉÉ|

      SÒÌlÉrÉÉ Måü WûU MüÉålÉå qÉåÇ ÌuÉSèrÉqÉÉlÉ Wæû

      MüÉåD lÉ MüÉåD WûxiÉMüsÉÉ|

MüpÉÏ rÉå SåiÉÏ Wæû xÉÇiÉÑ̹,

AÉæU MüWûÏÇ Wæû SÉå UÉåOûÏ MüÉ xÉuÉÉsÉ eÉÑÄQûÉ|

      eÉÉå pÉÏ WûÉå MüÉUhÉ, mÉU oÉrÉÉð MüU SåiÉÏ Wæû

      ExÉ mÉËUuÉåzÉ MüÐ MüjÉÉ rÉå WûqÉÉUÏ WûxiÉMüsÉÉ|

CxÉ qÉzÉÏlÉÏ rÉÑaÉ Måü xÉÔUeÉ MüÉ,

sÉaÉÉ Wæû xÉÇxM×üÌiÉ mÉU aÉëWûhÉ,

ÌSZÉÉuÉå MüÐ cÉMüÉcÉÉæÇkÉ qÉåÇ

TüÐMüÐ mÉÄQû aÉD Wæû WûxiÉMüsÉÉ|

      AÉkÉÑÌlÉMüiÉÉ MüÐ EuÉïUiÉÉ lÉå,

      FxÉU MüU SÏ Wæû WûqÉÉUÏ xÉÇxM×üÌiÉ,

      ÍqÉOû UWûÏ Wæû MüsÉÉ,

      AuÉxÉÉlÉ qÉåÇ Wæû WûxiÉMüsÉÉ

AÉCL CxÉ SÏÎmiÉqÉÉlÉ AÉkÉÑÌlÉMüiÉÉ MüÐ cÉMüÉcÉÉæÇkÉ qÉåÇ,

AmÉlÉÏ xÉÇxM×üÌiÉ Måü qÉÔsÉÃmÉ MüÐ AÉiqÉÉ oÉcÉÉLÆ,

ÌuÉWÇûaÉqÉ SØzrÉÉåÇ Måü pÉðuÉU xÉå ,

AmÉlÉÏ qÉWûÉlÉiÉqÉ MüsÉÉ MüÉ mÉËUcÉrÉ MüUÉLÆ|

MüpÉÏ eÉÉå WûqÉÉUÏ mÉWûcÉÉlÉ jÉÏ, uÉWû ZÉÑS AÉeÉ mÉWûcÉÉlÉ MüÐ qÉÉåWûiÉÉeÉ Wæû,

AÉCL LMü MüSqÉ oÉÄRûÉMüU MüsÉÉ AÉæU MüsÉÉMüÉUÉåÇ MüÉå aÉsÉå sÉaÉÉLÆ,

ÎeÉxÉMåü mÉëirÉåMü AÇzÉ qÉåÇ WûqÉÉUÏ xÉÇxM×üÌiÉ MüÐ xÉÉåÇkÉÏ qÉWûMü Wæû,

LåxÉÏ qÉWûÉlÉ MüsÉÉ MüÉå ÌuÉµÉ qÉåÇ ÍxÉUqÉÉæU oÉlÉÉLÆ|

                              ‘UcÉlÉÉ ÍqÉ´É’

paryay vachee shabd

पर्यायवाची शब्द

१.       पत्नी- वामा, भर्या, वामांगिनी, अर्धांगिनी

२.       ब्राह्मण – भूदेव, विप्र, भूसुर

३.       मनुष्य- आदमी, इंसान, नर

४.       भगवान – प्रभु, ईश्वर, जगदीश

५.       मुसीबत- संकट, आपदा, आपत्ति

६.       प्यार – स्नेह, प्रीति, प्रेम

७.       नज़र – निगाह, दृष्टि

८.       सब- समस्त, सम्पूर्ण, अखिल

९.       घर- आलय, सदन, गृह, निवास

१०.    कंजूस – सूम, कृपण, मक्खीचूस

११.    नारियल – नरिकेल, श्रीफल, गिरि

१२.    पेड़ – तरु, वृक्ष, विटप

१३.    गाँव- ग्राम, देहात

१४.    देश – राष्ट्र, वतन

१५.    किसान – कृषक, खेतिहर, हलधर

१६.    दूध – पेय, दुग्ध, क्षीर

१७.    स्वर्ग – देवलोक, इंद्रलोक

१८.    राजा – नृप, सम्राट, नरेश

१९.    पुत्र – बेटा, वत्स, सुत

२०.    माँ – माता, दात्री, जननी

२१.    गुलाम – दास, सेवक, अनुचर,

२२.    बुद्‍धि - अकल, मति, दिमाग

२३.    खूबसूरत – रूपवान, सुंदर

२४.    मुँह – मुख, पटल, चेहरा

२५.    हिम्मत – साहस, हौसला

२६.    ऊर्मि – लहर, प्रवाह, संवेग

२७.    प्रशंसा – तारीफ़, बड़ाई, उत्साह्वर्धन

२८.    अनोखा – अद्‍भुत, न्यारा

२९.    विवाह- शादी, पाणिग्रहण,

३०.    कन्या – बेटी, सुता, तनया

३१.    नियत – निश्चित, तय, निर्धारित

३२.    शिक्षक – गुरु, अध्यापक, आचार्य

३३.    बाधा – अड़चन, कठिनाई, अवरोध

३४.    बोझ – वज़न, भार

३५.    निमंत्रण – बुलावा, आमंत्रण, न्योता

३६.    सादा – साधारण, सहज

३७.    हाथी- गज, हस्ति,मतंग

३८.    उत्सव – पर्व, त्योहार

३९.    नमस्कार – प्रणाम, नमस्ते

४०.    दरिद्र – दीन ,गरीब, निर्धन

४१.    उपहार – तोहफ़ा, सौगात,नज़राना

४२.    सूर्य- रवि, दिवाकर, प्रभाकर, आदित्य,

४३.    चाँद – शशि, इंदु, मयंक, विधु

४४.    रात – रजनी, निशा, रैन. रात्रि, यामिनी

४५.    कुसुम – फूल, पुष्प, सुमन, प्रसून

४६.    पत्र- खत, चिट्‍ठी, संदेश

४७.    बोध – ज्ञान, समझ

४८.    खर्च – व्यय, खपत, लागत

४९.    योग्य – उचित, काबिल, लायक, सही

५०.    मूल्यवान- अनमोल, कीमती, मंहगा

५१.    उदारता – बड़प्पन, दयालुता

५२.    स्वास्थ्य – सेहत, तंदुरुस्ती

५३.    जवाब – उत्तर, हल, समाधान

५४.    पानी- नीर, जल, वारि, अम्बु

५५.    सांप – भुजंग, सर्प, विषधर

५६.    मीत – मित्र, सखा, दोस्त

५७.    उम्र – आयु, अवस्था

५८.    शरीर – काया, तन, देह

५९.    पोखर – तालाब, तड़ांग, ताल

६०.    प्रयास – प्रयत्न, कोशिश

६१.    इच्छा- अभिलाषा, आकांक्षा, कामना

६२.    राह्गीर – राही, पंथी, पथिक

६३.    आकाश – आसमान, नभ, गगन, अम्बर

६४.    उन्मुक्त –आज़ाद, मुक्त, स्वतंत्र

६५.    सूक्ष्म – बारीक, महीन, क्षुद्र

६६.    दिन – दिवस, वार, दिवा

६७.    दाम –मूल्य, कीमत, भाव

६८.    साधक – तपस्वी, साधु, योगी

६९.    शत्रु- अरि, दुश्मन, रिपु, बैरी

७०.    बादल – मेघ, घन, जलद, वारिद, सारंग

७१.    घोड़ा – अश्व, तुरंग, घोटक

७२.    करवाल – खड्‍ग, तलवार

७३.    लहर – तरंग, वीचि, हिलोरे, ऊर्मिका